Co mają wspólnego żołnierze Wehrmachtu, Bolek i Lolek, Reksio i Baltazar Gąbka? To zaskakująca historia… Zaczęło się od „Królewny Śnieżki i siedmiu krasnoludków”. Hit Walta Disneya z 1938 roku, pierwsza pełnometrażowa animowana produkcja, zawładnął wyobraźnią dzieci na całym świcie, zarobił miliony dolarów i zapoczątkował nowy etap w globalnej kinematografii. Gdy 18-letni Zdzisław Lachur zobaczył „Śnieżkę", zachwycił się tak bardzo, że postanowił sam zająć się produkcją filmów animowanych. Musiał poczekać, aż skończy się wojna, i razem z bratem Maciejem postanowili działać. W lipcu 1947 roku w wydawanej na Śląsku i w Zagłębiu „Trybunie Robotniczej” pojawiło się ogłoszenie, w którym Studio Filmowe poszukiwało „zdolnych rysowników”. Zgłosili się Władysław Nehrebecki, Leszek Lorek, Alfred Ledwig, Mieczysław Poznański, Aleksander Rohoziński, Wiktor Sakowicz, Rufin Struzik i Wacław Wajser. Dwa miesiące później oficjalnie rozpoczęło działalność Eksperymentalne Studio Filmów Rysunkowych. Słodkie celuloidy – To byli geniusze PR, choć w tych czasach oczywiście nie znano tego określenia. Powstanie studia, jego pierwsze lata to był prawdziwy cud kreacji, zrobienie czegoś z niczego, taka ziemia obiecana – opowiada Leszek K. Talko, który z Karolem Veselym napisał książkę „Królowie bajek”. – Właściwie cała moja książka jest wyrazem zdziwienia i zachwytu nad tym, jak sprawnie wykorzystali okazję i swoje umiejętności, a właściwie marzenia, bo na początku umiejętności nie mieli żadnych. Jak z grupki młodych chłopaków w zniszczonej Polsce, którzy o filmie animowanym wiedzieli tyle, że to ciąg puszczanych szybko po sobie podobnych obrazków, zbudowali studio, które stało się światową potęgą – mówi Talko. Na start Zdzisław Lachur dostał na wyłączność mały pokoik w katowickiej redakcji „Trybuny Robotniczej” w zamian za zapełnianie rysunkami ostatniej kolumny gazety. Rok później była przeprowadzka do Wisły, a na początku lat pięćdziesiątych rysownicy na stałe osiedli w Bielsku-Białej. W 1952 roku spółdzielcza placówka została włączona do państwowej kinematografii, a cztery lata później wytwórnia podlegająca łódzkiej dyrekcji rozpoczęła samodzielną działalność jako Studio Filmów Rysunkowych. W zasadzie do tego czasu zespół uczył się razem pracować i od podstaw tworzyć filmy. Mało kto wiedział, że większość pierwszych pracowników studia stanowili byli żołnierze Wehrmachtu – siłą wcielani do niemieckiej armii Ślązacy. Nie był to powód do dumy, ale ponieważ było ich tak wielu, a od wojny mijało coraz więcej czasu, zamiast trzymać przeszłość w tajemnicy, po prostu ją obśmiewano. „Tylko nie krzyknij tu przez pomyłkę „Heil Hitler”, bo zaraz cała drużyna wstanie w Studio i zahajluje” – strofował ktoś żartobliwie Wacława Wajsera, o czym pisał Alfred Ledwig w swoich niewydanych wspomnieniach. Pierwszym filmem, który wyszedł ze studia, była kilkunastominutowa czarno-biała produkcja „Ku nowej Polsce”, wyreżyserowana przez Zdzisława Lachura. Żadna kopia się nie zachowała. – To było moje rozliczenie z okupacją. Dziewczynka idzie pasać gąski, nagle nadlatuje motyl, gdy machnie skrzydełkiem, otwiera świat zła, pełen potworków, w czarnych barwach. Atakują dziewczynkę, ona ucieka, gubi buty… Ale zakończenie jest dobre. Pojawiają się cztery krasnoludki i one przepędzają demony. Dziewczynka budzi się i pięknie na koniec śpiewa. Czy to był tylko sen? – opowiadał z przejęciem w jednym z ostatnich wywiadów przed śmiercią. Do końca lat pięćdziesiątych studio zrealizował aż 60 filmów rysunkowych, w tym „Różne przygody gąski Balbinki”, „Pajacyk i Pikuś”, „Koziołek Matołek kontra Krwawy Joe” czy serię bajek o Profesorze Filutku. Aby powstała jedna sekunda filmu, potrzeba aż 24 nieznacznie różniących się rysunków. Choć zespół plastyków i grafików był niezwykle utalentowany, o tworzeniu filmów dla dzieci nie miał pojęcia. Na szczęście Nehrebecki przywiózł z Niemiec amerykańską książkę o animacji. Nikt w Polsce takiej nie miał. Twórcy studia nie znali angielskiego, ale ze słownikiem w ręku, patrząc na obrazki, zaczęli składać filmy. „Legenda głosiła, że to podręcznik napisany przez samego Walta Disneya, podający zasady rysowania postaci i tworzenia iluzji ruchu. Disney nie wydał jednak w latach czterdziestych takiej książki; być może chodziło tak naprawdę o »Advanced Animation« Prestona Blaira" – piszą Talko i Vesely. Problemów było więcej. Brakowało niezbędnych materiałów i sprzętów: ołówków, farb, pędzli, pulpitów, oświetlenia i kamer. Trzeba było eksperymentować. Z pobliskiego sanatorium studio mogło zabrać stare zdjęcia rentgenowskie, które po wymoczeniu w miękkiej wiślanej wodzie traciły emulsję i zmieniały się w przezroczyste klisze świetnie nadające się do produkcji filmów rysunkowych. Plastycy jeździli więc po całym kraju, pytali w szpitalach i przychodniach o stare zdjęcia rentgenowskie. Gdy wracający ze Szczecina Lechosław Marszałek został zatrzymany przez milicję, na nic zdały się tłumaczenia, że to na potrzeby filmów rynkowych. Milicjanci byli przekonani, że mają przed sobą złodzieja. Po nocy spędzonej w areszcie Marszałka wypuszczono, ale bez cennych celuloidów. Nie lada kreatywności wymagało również zdobycie odpowiednich farb. Na profesjonalne nikt nie mógł liczyć, te ze sklepu w ogóle nie chciały się trzymać kliszy i po wyschnięciu odpadały z celuloidu. Przez kilka lat eksperymentowano z mieszaniem kleju rzemieślniczego z farbami zmielonymi ręcznie w młynkach. W końcu rozwiązanie znalazł Jan Kurz, malarz pokojowy, który pomagał w remoncie studia. Metodą prób i błędów stworzył mieszankę idealną, a brakującym ogniwem okazał się… sztuczny miód. Dodany do barwników stabilizował je tak, że nie odpadały z celuloidu i był dostępny w sklepach, w przeciwieństwie do prawdziwego miodu. A że wokół studia pełno był os i much zwabionych słodkimi kliszami, to już inna sprawa. Taka była cena „postępu”. Dopiero dzięki sukcesom późniejszych o wiele lat animacji pojawiły się dewizy i studio robiło filmy na celuloidzie z Manchesteru oraz farbami Talensa z holenderskiego Apeldoorn. Przeciwności losu cementowały zespół, który rozrósł się do kilkudziesięcioosobowej grupy. Z bielskim studiem współpracowali Zbigniew Lengren, Jan Szancer, Józef Szajna, Jan Brzechwa, Ludwik Jerzy Kern, Stefan Kisielewski, Krzysztof Komeda i Krzysztof Penderecki. Reksiowcy i bolkowcy Największe hity powstały w latach 60. Za pierwszym sukcesem stał Władysław Nehrebecki, twórca przygód „Bolka i Lolka”. Najpopularniejsza polska animacja rozbudzała dziecięcą wyobraźnię przez kolejne 23 lata. Od 1962 roku powstały 183 odcinki oraz trzy filmy pełnometrażowe. Inspiracją dla postaci głównych bohaterów były zabawy, figle i psoty synów autora oraz pomysły wysyłane do studia przez młodych widzów. Imiona bohaterów nawiązują do przedwojennego filmu „Bolek i Lolek” z 1936 r. w reżyserii i Michała Waszyńskiego, w którym obie tytułowe postacie grał Adolf Dymsza. Co ciekawe, w pierwotnym zamyśle Bolkiem miał być niższy i grubszy chłopiec, Lolkiem zaś wyższy i szczuplejszy. Twórca został jednak przegłosowany przez radę artystyczną studia. Zwieńczeniem sukcesów bajki o niesfornych braciach był pierwszy pełnometrażowy film „Wielka podróż Bolka i Lolka”, który wszedł na ekrany kin 16 września 1977 r. Był to nie tylko największy sukces bialskiego studia, ale pierwszy pełnometrażowy polski film animowany w ogóle. Tylko u nas do kin poszło 8,5 mln widzów, co dało „Wielkiej podróży” 16. miejsce na liście polskich przebojów wszech czasów. Produkcja finalnie trafiła do 65 krajów na wszystkich kontynentach. Niedługo po „Bolku i Lolku” pojawił się „Reksio”, druga gwiazda studia z Bielska-Białej. W 1967 r. stworzył go Lechosław Marszałek, który dołączył do zespołu na początku lat pięćdziesiątych. Pierwowzorem Reksia była Trola, foksterierka scenarzysty serialu. Wyprodukowano 65 odcinków przygód zaradnego pieska. Od tamtej pory w studiu panował nieformalny podział na reksiowców i bolkowców. Rywalizację zapoczątkował sam Marszałek, skłócony z dużą częścią zespołu, nieznoszący nawet najmniejszych przejawów braku zaangażowania i perfekcji. Do ekipy pracującej przy „Reksiu” dobierał tylko tych, którym absolutnie ufał. I niechętnie się zgadzał, by pracowali oni dla jego największego konkurenta – Nehrebeckiego. Swego czasu planował nawet uśmiercić Reksia na ekranie, chcąc w ten sposób wymusić na kierownictwu korzystne dla siebie decyzje. „Dzieci pokochały zarówno Bolka i Lolka, jak i Reksia. Oba seriale są wymieniane jednym tchem przez widzów wspominających ulubione bajki dzieciństwa oraz krytyków wyliczających najlepsze polskie animacje. Jeden z tych seriali zrobił duży chłopiec stawiający na zabawę, a nie aptekarską dokładność. Drugi był dziełem człowieka spędzającego noce i dnie na poszukiwaniu błędu. Może dlatego bolkowców w studiu zawsze było więcej i powstało trzy razy więcej odcinków" – czytamy w „Królach bajek”. W Studiu Filmów Rysunkowych powstało kilkaset filmów dla najmłodszych, by wspomnieć jeszcze „Przygody Baltazara Gąbki, „Pampaliniego łowcę zwierząt”, „Misia Kudłatka”, „Podróże kapitana Klipera” czy „Marceli Szpak dziwi się światu”. Wydawało się, że popularne produkcje będą wieczną żyłą złota. Jednak w latach osiemdziesiątych rozpoczęły się problemy. Zaczęło się od propozycji współpracy ze słynną wytwórnią Hanna-Barbera. W 1985 r. w Bielsku pojawił się osobiście Joseph Hanna. Przywiózł go Leszek Kałuża, jeden z pierwszych współpracowników studia, który w 1958 r. uciekł z kraju i pracował w Kalifornii w wytwórni Hanna-Barbera. Propozycja okazała się jednak bombą, która rozsadziła studio. Hanna i Barbera kochali to, co robili, ale byli przede wszystkim biznesmenami. Taniej było produkować ich bajki w Polsce czy w Indiach niż w Kalifornii, dlatego ochoczo przystąpili do zatrudniania polskich rysowników. Skuszeni zagranicznymi kontraktami plastycy zaczęli masowo rozwiązywać umowy z polską wytwórnią. W samym tylko 1988 roku z SFR odeszło blisko sto osób. Marian Cholerek zapamiętał najazd Amerykanów jako początek końca. Studio podzieliło się na dwie części: lepsi, szybsi i zdolniejsi zaczęli pracować dla Barbery. SFR nagle straciło na znaczeniu. Zamiast przodować i błyszczeć, stało się dostarczycielem siły roboczej. Amerykańskie animacje wyparły Reksia czy Bolka i Lolka również z polskiej telewizji. Patowa sytuacja utrzymywała się do początku lat 90., kiedy to Amerykanie po raz kolejny przenieśli produkcję swoich bajek, tym razem do Chin, gdzie było jeszcze taniej. Studio nie odzyskało już blasku. Wielu z tych, którzy odeszli do Hanny-Barbery, już nie wróciło. Gwoździem do trumny okazał się wolny rynek. Telewizja kupowała serie znacznie tańszych filmów dalekowschodnich. Liczyć zaczęły się bajki oparte na animacji komputerowej. W 2015 roku studio w Bielsku-Białej przekształciło się w państwową instytucję kultury. Obecnie trwa tam budowa Interaktywnego Centrum Bajki i Animacji. Zgodnie z planem otwarcie ma nastąpić w 2021 roku.